Chiều cuối năm, cơm nước xong xuôi, cả nhà đứng trước bàn thờ thắp nén nhang mời ông bà về ăn Tết. Với nhiều nhà trong Nam, đó mới là lúc Tết bắt đầu.
Bữa đó gọi là tất niên, và việc thắp nhang mời ông bà gọi là rước ông bà. Hai chuyện thường làm chung một buổi.
Tất niên là gì
Là bữa cơm khép lại năm cũ. Con cháu dọn mâm cúng để cảm tạ một năm đã qua, đồng thời mời ông bà tổ tiên về ăn Tết với con cháu.
Không phải lễ lớn có bài bản cố định. Nhà đông người thì làm mâm đầy, nhà ít người thì mâm gọn. Ai cũng làm được.
Ngày 30 hay 29
Tất niên làm vào chiều hoặc tối ngày cuối cùng của năm âm lịch.
Chỗ hay nhầm: ngày cuối năm không phải năm nào cũng là 30. Tháng Chạp đủ thì có ngày 30, tháng Chạp thiếu thì ngày cuối là 29. Nên đầu tháng Chạp bạn ngó lịch một cái cho chắc, kẻo hẹn họ hàng sai ngày.
Nhiều nhà vì con cháu ở xa, vì công việc, lại làm tất niên sớm hơn vài ngày — hăm bảy, hăm tám. Chuyện này bình thường, nhà nào cũng có lúc phải vậy.
Rước ông bà
Trong Nam quen gọi là "rước ông bà" hay "mời ông bà về ăn Tết". Cách làm phổ biến:
- Chiều cuối năm, dọn mâm cơm lên bàn thờ.
- Thắp nhang, khấn mời tổ tiên về cùng con cháu ăn Tết.
- Từ lúc đó cho tới ngày đưa ông bà, nhang khói trên bàn thờ giữ cho liên tục — hết tuần nhang thì thắp tuần khác. Nhiều nhà dùng nhang khoanh hoặc nhang cây dài cho đỡ phải canh.
Có nhà ra tận mộ phần thắp nhang mời ông bà về trước, rồi mới về nhà làm tất niên. Tuỳ điều kiện từng nhà.
Tới khi hết Tết thì làm lễ hoá vàng đưa ông bà — chuyện đó chúng tôi nói riêng ở đây.
Bàn thờ hôm đó cần gì
Trước khi dọn mâm, bàn thờ nên xong mấy việc:
- Lau dọn sạch sẽ — nếu chưa dọn thì tranh thủ làm trước, cách làm ở đây.
- Hoa tươi mới cắm, đừng để hoa từ tuần trước.
- Mâm ngũ quả bày sẵn — bày gì thì tuỳ miền.
- Kỷ chén rót nước mới.
- Đèn hoặc nến thắp lên.
- Nhiều nhà đặt thêm cặp bánh tét hoặc bánh chưng lên bàn thờ.
Mâm cơm tất niên
Mâm tất niên thường đầy đặn hơn ngày thường. Cách làm quen thuộc: dâng lên bàn thờ một phần, phần còn lại dọn ra bàn cho cả nhà cùng ăn.
Trong Nam, mâm tất niên hay có:
- Bánh tét
- Thịt kho hột vịt (nhiều nhà kho sẵn một nồi lớn ăn tới mùng)
- Canh khổ qua nhồi thịt — ý là cho cái khổ qua đi
- Củ kiệu tôm khô, dưa giá
- Gỏi, chả giò, gà luộc
Ngoài Bắc thì bánh chưng, gà luộc, giò lụa, nem rán, canh măng móng giò, dưa hành. Miền Trung có nhà quen nem chua, tré, thịt heo ngâm mắm, dưa món.
Mặn hay chay đều tuỳ nhà. Nhà ăn chay thì mâm chay, không có gì phải ngại.
Một điều nhỏ: món cúng nên là món mới nấu, dọn riêng ra chén đĩa sạch trước khi ăn, đừng múc từ mâm đang ăn dở lên.
Bàn Thần Tài, bàn Phật thì sao
Nhà có ba bàn thì hôm đó bàn nào cũng dọn:
- Bàn Phật — chay, hoa quả, nước sạch. Không đặt đồ mặn, không đặt rượu bia lên tầng này.
- Bàn gia tiên — mâm tất niên như trên, chay mặn tuỳ nhà.
- Bàn Thần Tài — dọn lau, thay nước, hoa quả mới. Nhà buôn bán thì xem thêm bài riêng về bàn Thần Tài dịp Tết.
Văn khấn
Bài khấn tất niên chúng tôi chép sẵn trong bài Cúng Tết trọn mùa, phần "Tất niên". Năm nào tháng Chạp thiếu thì bạn đổi chữ "ngày 30" thành "ngày 29" cho đúng.
Không dùng bài khấn cũng được. Thắp nhang, xưng tên, xưng chỗ ở, thưa hôm nay là ngày cuối năm, mời ông bà về ăn Tết với con cháu — nói bằng lời mình là đủ.
Xong tất niên là tới giao thừa
Ăn tất niên xong, nhà cửa dọn gọn, chờ tới giao thừa thì làm lễ trừ tịch. Lễ đó có hai mâm, trong nhà và ngoài trời, và có thứ tự trước sau — chúng tôi nói riêng ở bài này.
Bài viết bởi Nhà Quang Vinh