Mâm ngũ quả ngày Tết: mỗi miền một kiểu

Mâm ngũ quả là thứ đầu tiên khách vào nhà nhìn thấy trên bàn thờ ngày Tết. Cũng là chỗ thấy rõ nhất mỗi miền một kiểu — bày y hệt nhau thì mới lạ.

Chuyện hay gặp: con dâu miền Bắc về nhà chồng trong Nam, mua nải chuối đẹp về bày, cả nhà nhìn nhau. Không phải ai sai, chỉ là hai nơi quen hai kiểu.

"Ngũ quả" nghĩa là gì

Là năm loại quả bày trên bàn thờ. Con số năm gắn với nhiều cách giải thích — ngũ hành, ngũ phúc — mỗi sách nói một kiểu.

Thực tế bây giờ nhiều nhà bày sáu, bảy loại cho đầy mâm, vẫn gọi là mâm ngũ quả. Không ai đếm.

Miền Nam

Mâm quen thuộc nhất trong Nam là bốn loại đọc trại thành một câu:

• Mãng cầu – dừa – đu đủ – xoài → "cầu vừa đủ xài" (dừa đọc trại thành "vừa", xoài thành "xài")

Nhiều nhà thêm quả sung thành "cầu sung vừa đủ xài". Có nhà thêm thơm (dứa) cho thơm tho, thêm thanh long cho đẹp mâm.

Trong Nam cũng có mấy loại nhiều nhà tránh, vì cái tên đọc ra nghe không thuận:

• Chuối — đọc trại nghe như "chúi", ý là làm ăn chúi nhủi.
• Cam, quýt — vì câu "quýt làm cam chịu".
• Lê — nghe như "lê lết".
• Sầu riêng — vì chữ "sầu".

Đây là chuyện đọc trại chữ, mỗi nhà nghĩ một kiểu. Nhà nào không kiêng thì cứ bày, không sao cả.

Miền Bắc

Ngoài Bắc thì ngược hẳn: nải chuối xanh là món chính, đặt dưới cùng làm bệ, ngửa lên như bàn tay đỡ cả mâm.

Giữa nải chuối đặt quả bưởi hoặc phật thủ. Xung quanh cài thêm hồng, quýt, đào, táo, ớt đỏ — cốt cho đủ màu.

Nên nếu bạn nghe người Bắc nói không thể thiếu chuối, còn người Nam nói kiêng chuối, thì cả hai đều đúng với nơi mình.

Miền Trung

Dải miền Trung đất đai khắc nghiệt, ít trái cây hơn, nên nhiều nhà có gì bày nấy và không kiêng nhiều: chuối, thanh long, dưa hấu, xoài, cam quýt, sung, mãng cầu.

Cặp dưa hấu dán chữ đỏ đặt hai bên bàn thờ là hình ảnh quen ở cả miền Trung lẫn miền Nam.



Chọn quả

Mấy điều để mâm bày được tới hết Tết:

• Chọn quả chín vừa, hơi ương một chút. Chín rục thì hai ngày là úng.
• Còn cuống, còn lá thì nhìn tươi lâu hơn.
• Đừng rửa quá sớm. Rửa xong nước đọng ở cuống là nhanh hư. Nhiều nhà chỉ lau bằng khăn ẩm rồi lau khô lại.
• Xem kỹ mặt dưới khi mua — chỗ đó hay có vết dập mà đứng trên nhìn không thấy.
• Đừng chọn quả quá nặng cho mâm bồng nhỏ, chồng lên là đổ.

Bày lên mâm bồng

Cách bày dễ nhìn nhất: quả to, nặng, cứng ở dưới làm nền; quả nhỏ, mềm cài lên trên. Mãng cầu và xoài dựng đứng cho cao mâm, thanh long chen vào chỗ trống.

Cỡ mâm bồng nên vừa với bàn thờ. Mâm quá lớn trên bàn nhỏ thì che mất bát hương và đôi đèn, nhìn nặng nề. Mâm quá nhỏ thì trái cây tràn ra ngoài, chồng chất không đứng nổi.

Bàn thờ hẹp thì bày một mâm quả một bên, một bình hoa bên kia cho cân — cách bày cả bàn thờ ngày Tết chúng tôi nói ở đây.

Nhà có mấy bàn thờ

• Bàn Phật — bày quả tươi, không đặt đồ mặn. Nhiều nhà bày mâm riêng, nhỏ hơn.
• Bàn gia tiên — mâm chính, đầy đặn nhất.
• Bàn Thần Tài — bàn thấp nên mâm nhỏ, một đĩa quả vừa phải là được, đừng bày cao che mất hai ông.

Bày tới khi nào

Thường bày từ trước giao thừa cho tới ngày hoá vàng đưa ông bà. Có nhà giữ tới rằm tháng Giêng.

Điều cần để ý: quả bắt đầu hư thì hạ xuống, đừng để tới héo quắt. Trên bàn thờ mà có trái mốc thì thà bớt đi một loại.

Hạ mâm rồi thì trái nào còn ăn được cứ chia cho cả nhà.