Tới tháng Chạp là nhà nào cũng lo dọn bàn thờ. Mà dọn xong rồi vẫn thấy lấn cấn: làm ngày nào mới phải, có cần xin phép không, tỉa chân nhang chừa lại mấy chân, bát hương có được nhấc lên không.
Chúng tôi bán đồ thờ, năm nào cũng nghe mấy câu này từ đầu tháng Chạp. Bài này kể lại cách nhiều nhà vẫn làm, kèm mấy chỗ hay hỏng mà lau xong mới thấy.
Nói trước một câu: không có bản nào là bản chuẩn cho mọi nhà. Mỗi nơi quen một kiểu. Bạn cứ đọc rồi lấy phần hợp với nhà mình.
"Bao sái" là gì
Nghe người lớn nói "bao sái bàn thờ" thì hiểu gọn là lau dọn bàn thờ và đồ thờ. Chữ này gốc nhà chùa, giờ ngoài đời dùng chung cho việc dọn dẹp cuối năm.
Không phải nghi lễ gì to tát. Lau cho sạch, cho gọn, vậy thôi.
Dọn ngày nào
Mỗi nhà một kiểu:
- Nhiều nhà đợi sau 23 tháng Chạp, tiễn ông Táo xong mới dọn.
- Có nhà làm dần trong mấy ngày cuối tháng Chạp, tới trước giao thừa là xong.
- Có nhà gộp luôn vào buổi dọn nhà chiều 30.
Có người coi ngày coi giờ, có người không. Cứ chọn lúc trong nhà rảnh rang, làm thong thả, đừng vội vàng lúc đang tất bật nấu nướng là được.
Chuẩn bị trước khi lau
- Khăn sạch để riêng cho bàn thờ, đừng lấy khăn lau nhà lau bếp. Cuối năm nhiều nhà mua khăn mới luôn cho gọn.
- Chậu riêng, nước ấm.
- Nhiều nhà pha thêm rượu gừng, nước ngũ vị hoặc nước lá bưởi cho thơm. Không có thì nước ấm không cũng được.
- Một cái bàn hoặc mâm trải khăn sạch để đặt đồ vừa hạ xuống. Đừng để đồ thờ xuống thẳng nền nhà.
- Rửa tay, ăn mặc gọn gàng rồi hẵng bắt đầu.
Làm theo thứ tự này thì đỡ rối
- Thắp nhang thưa một câu — nói rõ hôm nay con dọn dẹp bàn thờ cuối năm, xin các cụ và thần linh chứng cho. Nói bằng lời của mình, không cần bài bản gì.
- Đợi nhang tàn rồi mới hạ đồ xuống.
- Lau từ trên xuống dưới, từ trong ra ngoài. Bài vị, tượng lau trước; đồ thờ lau sau; mặt tủ, chân tủ lau cuối.
- Lau khô hẳn rồi mới đặt lại. Còn ướt thì bụi bám lại liền, nước đọng lâu ngày làm ố chân tượng, ố mặt gỗ.
- Đặt lại đúng chỗ cũ. Trước khi hạ đồ xuống, chụp một tấm hình bằng điện thoại. Cách này nghe đơn giản mà đỡ được nhiều tranh cãi lúc bày lại.
- Xong thì thay nước, cắm hoa mới, thắp nhang một lần nữa.
Tỉa chân nhang
Bát hương đầy quá thì rút bớt chân nhang cho gọn, cũng để cắm nhang mới khỏi bị chông chênh.
Cách nhiều nhà làm: rút bớt, chừa lại số lẻ — 3, 5, 7 hoặc 9 chân. Con số nào cũng có nhà làm, không có số nào là bắt buộc.
Chân nhang rút ra và tro thừa thì đem hoá rồi thả tro ra sông hoặc vùi gốc cây, đừng bỏ chung thùng rác.
Nếu bát hương đầy tro, có nhà xúc bớt tro ra cho vơi. Làm nhẹ tay, xúc từ từ.
Bát hương có được nhấc lên không
Nhiều nhà giữ ý không xê dịch bát hương, chỉ lau quanh miệng và ngoài thân, để yên tại chỗ. Có nhà thì nhấc lên lau cho sạch rồi đặt lại chỗ cũ.
Kiểu nào cũng có người làm. Nếu nhà bạn quen để yên thì cứ để yên; còn có nhấc lên thì nhớ chỗ cũ mà đặt lại cho đúng, đừng đổi vị trí.
Mấy chỗ hay quên
Lau xong nhìn bàn thờ vẫn thấy chưa sạch thì thường là còn sót mấy chỗ này:
- Chân đèn, đế nến — dầu tràn khô lại thành lớp bóng dính, khăn khô lau không ra. Ngâm nước ấm chút rồi lau.
- Kỷ chén — đóng cặn vòng trắng quanh đáy. Ngâm nước ấm pha chút giấm hoặc chanh là ra.
- Mâm bồng — dính nhựa trái cây, nhất là chuối và xoài.
- Khe khảm, đường chỉ trên tủ thờ — bụi đọng thành đường đen. Dùng cọ mềm hoặc tăm bông.
- Khăn trải bàn thờ — giặt hoặc thay mới.
- Bóng đèn, dây điện phía sau bàn thờ — vừa bụi vừa nên ngó cho an toàn.
Lau theo từng chất liệu
Đồ đồng — lư, đỉnh, chân nến để lâu sẽ xỉn. Nhiều nhà đánh bằng chanh với muối, hoặc mua thuốc đánh đồng bán sẵn. Dù dùng cách nào cũng thử ở mặt sau hoặc dưới đáy trước, thấy ăn màu đều rồi mới làm cả món. Đánh xong lau thật khô, đừng để đọng nước.
Đồ sứ và lưu ly — khăn mềm với nước ấm là đủ. Đừng chà bằng miếng nhám hay bột tẩy, men xước là hết bóng, không phục hồi được. Cũng đừng dội nước nóng vào món đang lạnh, chênh nhiệt đột ngột dễ nứt.
Gỗ tủ thờ — khăn ẩm vắt thật kiệt, lau tới đâu khô tới đó. Đừng xịt nước hay hoá chất tẩy thẳng lên mặt gỗ. Chỗ khảm xà cừ thì lau nhẹ, đừng cạy.
Tượng thờ — khăn mềm, nước ấm. Chỗ ám khói nhang lâu năm có khi lau không ra hết, đó là chuyện thường, không phải hư. Nếu thấy sứt mẻ trong lúc lau thì bình tĩnh, chúng tôi có nói riêng chuyện này.
Dọn xong thì tính chuyện thay đồ
Lau dọn cuối năm cũng là lúc dễ nhận ra món nào đã cũ: kỷ chén mẻ miệng, lọ hoa nứt chân, khăn trải sờn, đèn dầu hỏng bấc. Muốn thay thì thay sớm, đừng đợi hăm bảy hăm tám — cận Tết là hết mẫu, mà giao hàng cũng chậm.
Chuyện thay món nào, đồ cũ để đâu, chúng tôi kể riêng ở đây.
Tóm lại
- Dọn lúc nào cũng được, miễn thong thả. Nhiều nhà chọn sau 23 tháng Chạp.
- Thắp nhang thưa một câu rồi hẵng làm.
- Khăn riêng, chậu riêng, lau khô rồi mới đặt lại.
- Chụp một tấm hình trước khi hạ đồ xuống.
- Chân nhang tỉa bớt, chừa số lẻ; chân cũ đem hoá, đừng bỏ thùng rác.
Còn cả mùa Tết thì làm những gì, theo thứ tự nào, chúng tôi kể trọn trong bài này.
Bài viết bởi Nhà Quang Vinh