Một ngày rằm, hai tấm lòng
Đầu tháng Bảy âm lịch, đi ngang mấy con đường trong xóm lúc chạng vạng, thể nào bạn cũng bắt gặp một nhà đặt cái mâm nhỏ trước cửa: ít cháo trắng, dĩa muối gạo, mấy gói bánh kẹo. Cũng tháng đó, trên bàn thờ nhà mình, mẹ lại lau dọn kỹ hơn thường lệ, mua thêm bó hoa, sắp mâm cơm mời ông bà về.
Hai hình ảnh đó nói gọn cả ý nghĩa của rằm tháng Bảy. Cùng một ngày, người mình làm hai việc khác nhau: hướng vào trong để báo hiếu ông bà cha mẹ, và hướng ra ngoài để bố thí cho những vong hồn không nơi nương tựa.
Việc thứ nhất là Vu Lan báo hiếu, gốc từ nhà Phật. Tích kể Tôn giả Mục Kiền Liên tu đắc thần thông, thấy mẹ đọa kiếp đói khát, nhờ sức chú nguyện của chư tăng sau mùa an cư mà cứu được mẹ. Từ đó rằm tháng Bảy thành ngày con cháu nhớ ơn sinh thành, tưởng nhớ tổ tiên.
Việc thứ hai là cúng chúng sinh, hay còn gọi cúng cô hồn, ngày xá tội vong nhân. Theo quan niệm dân gian, tháng Bảy là lúc cửa ngục mở, vong hồn lang thang được về dương gian, nên người sống bày chút lễ mọn san sẻ cho những kẻ khốn cùng. Tinh thần ở đây là thương xót, làm phúc, chứ không phải sợ hãi ma quỷ.
Khi nào nhà mình cúng
Mốc lớn là ngày rằm, 15 tháng Bảy âm lịch. Nhưng thật ra cả tháng đều có thể làm, vì mùng 1 tháng Bảy đã coi như mở mùa.
Cúng Phật và gia tiên thường làm ban ngày, vào đúng rằm hoặc trước rằm — nhiều nhà chọn quãng từ mùng 10 đến 15. Có nơi quen làm sớm, trước giờ trưa ngày rằm, vì quan niệm dân gian cho rằng làm sớm thì các cụ dễ về thụ hưởng. Đây là nếp quen, bạn cứ tùy điều kiện nhà mình mà sắp.
Cúng cô hồn thì ngược lại, làm vào chiều tối, lúc chạng vạng, khi mặt trời đã ngả. Nhiều nhà cúng trong khoảng từ mùng 2 đến rằm, không nhất thiết đúng 15. Ở phía Nam, dân buôn bán còn quen cúng cô hồn mùng 2 và 16 hằng tháng, riêng tháng Bảy là kỳ lớn nhất trong năm.
Mâm cúng Phật và gia tiên ngày Vu Lan
Trong nhà, nếu có thờ chung một gian thì theo truyền thống bàn Phật đặt cao nhất, bàn gia tiên thấp hơn.
Mâm cúng Phật
Nếu nhà có thờ Phật hay Quán Thế Âm, mâm dâng Phật chỉ dùng đồ chay. Bạn có thể chuẩn bị hoa tươi (sen, huệ, mẫu đơn — hoa thơm thanh khiết), quả chín, nước sạch hoặc trà, xôi, chè, oản và các phẩm chay.
Trên bàn Phật, không bày đồ mặn, rượu bia hay vàng mã. Đây cũng là chỗ dễ lúng túng, nên cứ nhớ một câu cho gọn: bàn Phật là bàn chay, kể cả mùa Vu Lan.
Mâm cúng gia tiên
Mâm mời ông bà thì thoải mái hơn, mặn hay chay tùy nếp nhà. Ở miền Nam, nhiều nhà làm mâm cơm có gà luộc, thịt kho, canh, xôi, chả giò, thêm hoa, trầu cau, nhang đèn, trà nước. Cũng có nhà theo Phật nên cúng chay cả bàn gia tiên dịp này — đều được cả.
Nhiều nhà còn sắm thêm vàng mã, quần áo giấy dâng người đã khuất; có nhà chuẩn bị đồ mã tươm tất, nhiều món, có nhà chỉ một bộ gọi là. Việc này tùy tâm và tùy nếp từng nhà. Nhà Phật vốn không đặt nặng chuyện đốt vàng mã, nên bạn cũng không cần chạy theo "đốt nhiều cho đầy đủ" — một chút gọi là, miễn lòng mình thành là được.
Cách bày mâm trong nhà
Mâm cúng Phật và gia tiên đặt ngay ngắn trên bàn thờ trong nhà. Hoa quả, đèn nến phía trước, mâm cỗ ở giữa, nhang thắp lên là khấn.
Có một điều giúp bạn khỏi lẫn: mâm gia tiên và mâm cô hồn là hai mâm tách bạch. Mâm ông bà ở trong nhà, mâm chúng sinh ở ngoài trời — không gộp chung lễ vật, không đặt mâm cô hồn lên bàn thờ gia tiên.
Mâm cúng chúng sinh ngoài trời
Đây là phần khác hẳn với cúng gia tiên. Mâm chúng sinh thường bày mộc mạc, dân dã, và nhiều nhà chọn đồ chay. Bạn có thể chuẩn bị:
- Cháo trắng nấu loãng (thường múc ra nhiều chén nhỏ) — đây là dấu nhận biết quen thuộc nhất của mâm cô hồn. Dân gian kể vong bị đọa cổ họng nhỏ, chỉ nuốt được cháo loãng.
- Bỏng gạo, bỏng ngô, bánh kẹo — nhiều nhà ưu tiên kẹo cho "vong trẻ con".
- Một đĩa gạo và một đĩa muối — để sau khi cúng đem rải.
- Tiền lẻ thật mệnh giá nhỏ, vàng mã, quần áo giấy nhiều màu.
- Khoai, sắn, ngô luộc, mía chặt khúc, cùng đĩa trái cây, chè nước, đường thẻ, nhang đèn.
Nhiều nơi tránh bày đồ mặn lớn như xôi gà, heo quay ở mâm cô hồn, vì sợ khơi lòng tham; nhưng cũng có nơi vẫn cúng cháo kèm ít đồ mặn, thậm chí heo quay khi cửa hàng cúng lớn. Mỗi nơi một kiểu, không có khuôn cứng.
Về cách bày: đặt mâm ngoài trời — trước cửa nhà, ngoài sân hay ven đường, không bày trong nhà. Mâm để thấp, lư hương đèn nến phía trước, gạo muối hai bên cho cân. Theo quan niệm dân gian, mời cô hồn vào nhà thì e vong ở lại, nên mới giữ nếp cúng ngoài.
Cúng xong, theo lệ thường nhiều nhà làm vài việc:
- Vãi gạo và muối ra sân, ra đường, ra bốn phương tám hướng để tiễn và bố thí.
- Đốt vàng mã, quần áo giấy ngay tại chỗ ngoài trời.
- Nhiều nhà không đem đồ cúng cô hồn vào nhà ăn lại mà để lại cho người ngoài, tuy cũng có nhà vẫn dùng — tùy quan niệm.
Có một nét quen ở phía Nam là tục "giật cô hồn": gia chủ vừa cúng xong, mọi người, nhất là tụi nhỏ, ùa vào lấy lộc. Theo quan niệm dân gian thì càng nhiều người tới lấy càng vui, lộc được san sẻ, nên gia chủ không tiếc, không giành lại. Cứ xem đó như một nét sinh hoạt mộc mạc của ngày rằm.
Bông hồng cài áo
Nếu có dịp lên chùa mùa Vu Lan, bạn sẽ thấy nghi thức cài bông hồng lên ngực áo. Một bông hoa nhỏ thôi nhưng nhắc người ta nhớ về cha mẹ.
- Hoa hồng đỏ dành cho ai còn cha mẹ — còn cha mẹ là còn một diễm phúc lớn.
- Hoa hồng trắng dành cho người đã mất cha mẹ.
- Ở một số nơi còn có hồng nhạt cho người mất một trong hai, và hoa vàng dành riêng cho các bậc xuất gia.
Nét đẹp này khởi từ đoản văn "Bông hồng cài áo" của Thiền sư Thích Nhất Hạnh, về sau thành nghi thức quen thuộc ở các chùa Việt.
Bài văn khấn tham khảo
Mấy bài dưới đây là bản lưu hành rộng theo sách văn khấn cổ truyền, bạn chép lại tham khảo cho yên tâm. Chỗ có dấu chấm lửng là phần để gia chủ tự điền tên, địa chỉ và năm.
Văn khấn thần linh, thổ công
Bài này thường khấn trước, ngay trong nhà, trước khi khấn gia tiên.
Nam mô A Di Đà Phật! (3 lần)
Con lạy chín phương trời, mười phương chư Phật, chư Phật mười phương. Con kính lạy Đức Địa Tạng Vương Bồ Tát, Đức Mục Kiền Liên Tôn Giả.
Hôm nay là ngày rằm tháng Bảy năm … Tín chủ chúng con là … Ngụ tại …
Thành tâm sửa biện hương hoa, lễ vật và các thứ cúng dâng, bày lên trước án.
Chúng con thành tâm kính mời ngài Đức Địa Tạng Vương Bồ Tát, Đức Mục Kiền Liên Tôn Giả. Chúng con thành tâm kính mời ngài Kim Niên Đương cai Thái Tuế chí đức Tôn thần, ngài Bản cảnh Thành hoàng chư vị Đại Vương, ngài Bản xứ Thần linh Thổ địa, ngài Bản gia Táo quân và tất cả các vị thần linh cai quản trong khu vực này.
Cúi xin các ngài giáng lâm án tọa, xét soi chứng giám.
Nay gặp tiết Vu Lan, ngày vong nhân được xá tội. Chúng con đội ơn Tam bảo, Phật trời phù hộ, thần linh các đấng che chở, công đức lớn lao nay không biết lấy gì đền báo.
Do vậy kính dâng lễ bạc, giãi tỏ lòng thành, nguyện mong nạp thụ, phù hộ độ trì cho chúng con và cả gia đình luôn mạnh khỏe, già trẻ bình an, một lòng hướng về chính đạo, lộc tài vượng tiến, gia đạo hưng long.
Giãi tấm lòng thành, cúi xin chứng giám!
Nam mô A Di Đà Phật! (3 lần)
Văn khấn gia tiên
Bài này khấn trong nhà, trước bàn thờ gia tiên, khi mời ông bà cha mẹ về dịp Vu Lan.
Nam mô A Di Đà Phật! (3 lần)
Con lạy chín phương trời, mười phương chư Phật, chư Phật mười phương. Con kính lạy Tổ tiên nội ngoại và chư vị Hương linh.
Tín chủ (chúng) con là … Ngụ tại …
Hôm nay là ngày rằm tháng Bảy năm … Nhân gặp tiết Vu Lan vào dịp Trung Nguyên, chúng con nhớ đến Tổ tiên ông bà cha mẹ đã sinh thành ra chúng con, gây dựng cơ nghiệp, xây đắp nền nhân, khiến nay chúng con được hưởng âm đức. Chúng con cảm nghĩ ơn đức cù lao khôn báo, cảm công trời biển khó đền nên tín chủ con sửa sang lễ vật, hương hoa, trà quả, kim ngân, vàng bạc, thắp nén tâm hương, thành tâm kính lên các cụ Cao tằng Tổ khảo, Cao tằng Tổ tỷ, Bá thúc đệ huynh, cô di tỷ muội và tất cả hương hồn trong nội tộc, ngoại tộc của họ … (họ của gia chủ).
Cúi xin các vị thương xót cháu con, linh thiêng hiện về, chứng giám lòng thành, thụ hưởng lễ vật, phù hộ cho con cháu khỏe mạnh bình an, lộc tài vượng tiến, vạn sự tốt lành, gia đạo hưng long, hướng về chính giáo.
Chúng con lễ bạc tâm thành, trước án lễ, cúi xin được phù hộ độ trì.
Nam mô A Di Đà Phật! (3 lần)
Văn khấn cúng chúng sinh, cô hồn
Bài này khấn ngoài trời, vào chiều tối, khi cúng mâm chúng sinh. Đây là bản văn vần cổ truyền, phổ biến nhất.
Nam mô A Di Đà Phật! (3 lần)
Con lạy chín phương trời, mười phương chư Phật, chư Phật mười phương. Con lạy Đức Phật Di Đà. Con lạy Bồ Tát Quan Âm. Con lạy Táo Phủ Thần quân Chính thần.
Tiết tháng Bảy sắp thu phân Ngày rằm xá tội vong nhân hải hà Âm cung mở cửa ngục ra Vong linh không cửa không nhà Đại Thánh Khảo giáo - A Nan Đà Tôn giả Tiếp chúng sinh không mả, không mồ bốn phương Gốc cây xó chợ đầu đường Không nơi nương tựa đêm ngày lang thang Quanh năm đói rét cơ hàn Không manh áo mỏng, che làn heo may Cô hồn nam bắc đông tây Trẻ già trai gái về đây hợp đoàn Dù rằng: chết uổng, chết oan Chết vì nghiện hút chết tham làm giàu Chết tai nạn, chết ốm đau Chết đâm chết chém chết đánh nhau tiền tình Chết bom đạn, chết đao binh Chết vì chó dại, chết đuối, chết vì sinh sản giống nòi Chết vì sét đánh giữa trời Nay nghe tín chủ thỉnh mời Lai lâm nhận hưởng mọi lời trước sau Cơm canh cháo nẻ trầu cau Tiền vàng quần áo đủ màu đỏ xanh Gạo muối quả thực hoa đăng Mang theo một chút để dành ngày mai Phù hộ tín chủ lộc tài An khang thịnh vượng hòa hài gia trung Nhớ ngày xá tội vong nhân Lại về tín chủ thành tâm thỉnh mời Bây giờ nhận hưởng xong rồi Dắt nhau già trẻ về nơi âm phần Tín chủ thiêu hóa kim ngân Cùng với quần áo đã được phân chia Kính cáo Tôn thần Chứng minh công đức Cho tín chủ con Tên là: … Vợ/Chồng: … Con trai: … Con gái: … Ngụ tại: …
Nam mô A Di Đà Phật! (3 lần)
Vài điều nhiều nhà hay lưu ý
Nói cho dễ nhớ, đây là mấy điểm bạn để ý là ổn:
- Hai mâm tách bạch: gia tiên ở trong nhà, ban ngày; cô hồn ở ngoài trời, chiều tối. Đừng để lẫn lễ vật hay vị trí.
- Bàn Phật luôn chay, kể cả mùa Vu Lan.
- Cháo trắng loãng là món đặc trưng của mâm cô hồn; gạo muối thì để dành rải sau khi cúng.
Tháng Bảy cũng kèm theo nhiều điều kiêng dân gian — có người kiêng cưới hỏi, mua xe, khởi công, có nhà ngại để trẻ nhỏ hay phụ nữ mang thai đứng gần lúc cúng cô hồn ngoài đường. Những điều này là quan niệm truyền miệng, không có gì chắc chắn, bạn nghe để biết chứ không cần lo lắng quá. Quan trọng nhất vẫn là lòng thành.
Cốt ở tấm lòng
Nếu để ý, bạn sẽ thấy cả hai mâm cúng ngày rằm tháng Bảy đều xoay quanh một chữ: thương. Thương ông bà cha mẹ đã khuất nên mới có Vu Lan; thương cả những vong hồn xa lạ đói khát nên mới có mâm cháo trắng ngoài hiên.
Vậy nên đừng quá nặng nề chuyện mâm cao cỗ đầy hay sợ làm sai một bước nhỏ. Mỗi nhà mỗi nếp, mỗi vùng mỗi khác, điều đọng lại sau cùng vẫn là tấm lòng thành của con cháu. Có khi, một nén nhang thắp lên với lòng biết ơn còn quý hơn cả một mâm lễ thật to.
Written by Đồ Thờ Quang Vinh