Cứ tới khoảng hăm mấy tháng Chạp, đi ngang chợ là thấy người ta bày cá chép giấy với mấy bộ mũ áo Táo quân đỏ rực một góc. Má mình nhìn cái là biết: tới đợt lo Tết rồi.
Nói "cúng Tết" nghe gọn vậy thôi, chứ thật ra nó là cả một chuỗi lễ nối tiếp nhau, từ bữa tiễn ông Táo cho tới ngày hoá vàng đưa ông bà. Bài này mình kể lại theo đúng thứ tự thời gian, để tới phiên mình lo thì biết đường mà sắp xếp.
Nói trước một câu cho nhẹ lòng: phong tục Tết mỗi vùng, mỗi nhà một khác. Mình viết theo lệ phổ biến, nghiêng về nếp miền Nam, còn lại bạn cứ gia giảm theo nếp nhà mình. Quan trọng nhất xưa nay vẫn là lòng thành, chứ không phải mâm cao cỗ đầy.
Tiễn ông Táo về trời — ngày 23 tháng Chạp
Theo truyền thống, ông Táo (gồm Thổ Công, Thổ Địa, Thổ Kỳ, dân gian quen gọi gọn là ông Táo) là vị thần coi sóc bếp núc, ghi chép chuyện hay dở trong nhà suốt cả năm. Tới ngày 23 tháng Chạp, các ngài về trời chầu Ngọc Hoàng, tâu lại một năm của gia đình.
Sự tích quen thuộc ở mình là chuyện "hai ông một bà" — nên bộ mũ áo cúng cũng có ba bộ, chứ không phải một.
Cúng vào lúc nào
Nhiều nhà quen cúng trước 12 giờ trưa ngày 23, vì quan niệm để các ngài kịp lên trời. Cũng có quan điểm cho rằng cúng trong ngày 23 là được, không cần cứng nhắc về giờ giấc. Bạn cứ tuỳ giờ giấc nhà mình mà sắp xếp.
Sắm lễ cúng ông Táo
Lễ cơ bản theo truyền thống thường có:
- Bộ mũ áo Táo quân (vàng mã): ba bộ, gồm hai mũ ông có hai cánh chuồn và một mũ bà không có cánh chuồn, kèm hia, áo. Màu sắc thì tuỳ quan niệm mỗi năm, không bắt buộc.
- Cá chép — coi như phương tiện để các ngài "cưỡi" về trời, gắn với tích "cá chép hoá rồng".
- Mâm cỗ tuỳ nhà: mặn thì gà luộc hay thịt luộc, xôi, giò, canh, rau xào, nem; còn không thì cúng chay với xôi chè, hoa quả.
- Thêm hương, hoa tươi, trầu cau, trà rượu, nước.
Lễ vật tiễn Táo cũng mỗi nơi một nếp:
- Ở phía Nam, nhiều nhà đốt bộ giấy "cò bay – ngựa chạy" (in hình ngựa phi, cò sải cánh) để đưa Táo về Trời, kèm đĩa kẹo thèo lèo mè đen, đậu phộng — Táo ăn ngọt thì tâu lời ngọt; còn con cá chép phần nhiều là cá giấy, cũng có nhà vẫn cúng cá sống.
- Ngoài Bắc, nhiều nhà chuộng cá chép sống, cúng xong đem thả phóng sinh với ý "cá vượt vũ môn hoá rồng", thêm bộ mũ áo Táo bằng giấy để hoá.
- Dải miền Trung thường dâng ngựa giấy có yên cương đầy đủ để Táo cưỡi về chầu Trời.
Cách nào cũng là tấm lòng tiễn ông Táo sau một năm coi sóc bếp núc.
Cách cúng và thả cá
Chỗ đặt lễ cũng có hai cách: nhiều nhà cúng ngay bàn thờ gia tiên, một số nhà lại cúng dưới bếp vì các ngài vốn là thần bếp. Cách nào cũng được, miễn thành tâm.
Nếu nhà bạn cúng cá sống, sau khi hương tàn thì mang cá ra sông hồ nước sạch, nghiêng tay thả nhẹ cho cá tự bơi, đừng ném cả túi ni-lông xuống nước hay thả từ trên cao. Thả cá có ý thức vừa giữ được nếp đẹp, vừa sạch cho dòng nước.
Bài văn khấn tham khảo
Bài này dùng khi bạn thắp hương tiễn ông Táo ngày 23 tháng Chạp.
Nam mô A Di Đà Phật! Nam mô A Di Đà Phật! Nam mô A Di Đà Phật!
Con lạy chín phương Trời, mười phương chư Phật, chư Phật mười phương. Con kính lạy ngài Đông Trù Tư Mệnh Táo Phủ Thần Quân.
Tín chủ (chúng) con là: ………………………………… Ngụ tại: ………………………………………………………
Hôm nay là ngày 23 tháng Chạp, tín chủ chúng con thành tâm sắm sửa hương hoa phẩm vật, xiêm hài áo mũ, kính dâng tôn thần. Thắp nén tâm hương, tín chủ con thành tâm kính bái.
Chúng con kính mời ngài Đông Trù Tư Mệnh Táo Phủ Thần Quân hiển linh trước án hưởng thụ lễ vật.
Cúi xin Tôn thần gia ân xá tội cho mọi lỗi lầm trong năm qua gia chủ chúng con sai phạm. Xin Tôn thần ban phước lộc, phù hộ toàn gia chúng con, trai gái, già trẻ sức khỏe dồi dào, an khang thịnh vượng, vạn sự tốt lành. Chúng con lễ bạc tâm thành, kính lễ cầu xin, mong Tôn thần phù hộ độ trì.
Nam mô A Di Đà Phật! Nam mô A Di Đà Phật! Nam mô A Di Đà Phật!
Tất niên và lau dọn bàn thờ — chiều 30 (hoặc 29) tháng Chạp
Tất niên là bữa cơm khép lại năm cũ, cũng là lúc mời ông bà tổ tiên về ăn Tết cùng con cháu và cảm tạ một năm đã qua.
Lễ này làm vào chiều hoặc tối ngày cuối năm âm lịch — là ngày 30 nếu tháng Chạp đủ, hoặc 29 nếu tháng Chạp thiếu, nên bạn nhớ ngó lịch năm đó. Có nhà vì công việc, vì con cháu ở xa, lại làm tất niên sớm hơn vài ngày, cũng không sao.
Lau dọn bàn thờ cuối năm
Dịp này nhiều nhà tranh thủ bao sái — tức lau dọn bàn thờ cho tươm tất đón Tết. Cách làm thường thấy:
- Rửa tay sạch, rồi thắp hương xin phép gia tiên và thần linh cho dọn dẹp.
- Dùng khăn sạch riêng lau bài vị, đồ thờ; nhiều nhà lau bằng nước ấm pha rượu gừng, nước ngũ vị hoặc nước lá bưởi cho thơm.
- Tỉa bớt chân nhang, thường để lại số lẻ như 3, 5, 7 hoặc 9 chân.
- Chân nhang cũ và tro thừa thì đem hoá rồi thả tro ra sông hoặc vùi gốc cây, đừng bỏ vào thùng rác.
Nhiều nhà có thói quen hạn chế xê dịch hay nhấc bát hương khỏi chỗ, và làm nhẹ tay cho khỏi đổ vỡ. Về thời điểm thì cũng tuỳ: có nhà dọn sau lễ ông Táo 23 tháng Chạp, có nhà làm dần tới trước giao thừa. Cứ chọn lúc rảnh rang, làm với tâm thong thả là được. Tết cũng là dịp nhiều nhà thay khăn lau mới, hay sắm lại cái mâm bồng, lọ hoa đã cũ cho bàn thờ thêm tươm tất.
Mâm cơm tất niên
Mâm cỗ tất niên thường thịnh soạn hơn ngày thường, bày một phần lên bàn thờ, một phần dọn ra bàn ăn cho cả nhà sum vầy. Mặn hay chay đều tuỳ nếp nhà.
Ở miền Nam, mâm tất niên hay có bánh tét, thịt kho hột vịt, canh khổ qua nhồi thịt (ngụ ý cho cái khổ qua đi), củ kiệu tôm khô, gỏi, chả giò. Có nhà lại quen nem chua, tré, thịt heo ngâm mắm, dưa món; có nhà thì bánh chưng, gà luộc, giò lụa, nem rán, canh măng móng giò, dưa hành. Món nào cũng là tấm lòng dọn ra mời ông bà.
Bài văn khấn tham khảo
Bài này dùng cho lễ tất niên chiều cuối năm. Nếu năm đó tháng Chạp thiếu, bạn đổi chữ "ngày 30" thành "ngày 29" cho đúng.
Nam mô A Di Đà Phật! (3 lần)
Con kính lạy chín phương trời, mười phương chư Phật, chư Phật mười phương. Con kính lạy Hoàng Thiên, Hậu Thổ, chư vị Tôn thần. Con kính lạy ngài Kim niên Đương cai Thái Tuế chí đức tôn thần. Con kính lạy các ngài Bản cảnh Thành hoàng chư vị Đại Vương. Con kính lạy ngài Bản xứ Thần linh Thổ địa tôn thần. Con kính lạy các ngài Ngũ phương, Ngũ thổ, Long mạch, Tài thần, Bản gia Táo quân, cùng tất cả các vị thần linh cai quản trong xứ này. Con kính lạy chư gia Cao Tằng Tổ khảo, Cao Tằng Tổ tỷ, tiên linh nội ngoại họ: ……………
Hôm nay là ngày 30 tháng Chạp, năm: ……… Tín chủ (chúng) con là: …………………… Ngụ tại: ……………………………………
Trước án kính cẩn thưa trình: Đông tàn sắp hết, năm kiệt tháng cùng, xuân tiết gần kề, minh niên sắp tới.
Chúng con cùng toàn thể gia quyến sắm sanh phẩm vật hương hoa, cơm canh thịnh soạn, sửa lễ tất niên, dâng cúng Thiên Địa tôn thần, phụng hiến Tổ tiên, truy niệm chư linh.
Theo như thường lệ tuế trừ cáo tế, cúi xin chư vị tôn thần, liệt vị gia tiên, bản xứ tiền hậu chư vị hương linh giáng lâm án tọa, phủ thùy chứng giám, thụ hưởng lễ vật, phù hộ toàn gia lớn bé trẻ già bình an thịnh vượng, bách sự như ý, vạn sự tốt lành, luôn luôn mạnh khỏe, gia đình hòa thuận.
Thành tâm bái thỉnh, cúi xin chư vị tôn thần và gia tiên nội ngoại chứng giám phù hộ độ trì.
Nam mô A Di Đà Phật! (3 lần, 3 lạy)
Giao thừa — lễ Trừ tịch, đúng thời khắc chuyển giao
Giao thừa còn gọi là lễ Trừ tịch, mang nghĩa "trừ điều cũ, đón điều mới". Đêm này có hai lễ đi cùng nhau:
- Ngoài trời: tiễn vị quan coi sóc năm cũ và đón vị coi sóc năm mới. Theo truyền thống, lễ này cúng ngoài trời vì việc bàn giao diễn ra vội, các ngài đi nhanh không kịp vào nhà.
- Trong nhà: cúng gia tiên và thần linh trong nhà, mời các cụ về đón năm mới cùng con cháu.
Lễ làm vào đúng thời khắc giao thừa, 0 giờ, lúc chuyển từ giờ Hợi cuối năm cũ sang giờ Tý đầu năm mới. Có một thứ tự nên nhớ: cúng ngoài trời trước, vào nhà cúng sau — quen làm vậy để tiễn đón các quan xong rồi mới thong thả mời gia tiên.
Sắm lễ giao thừa ngoài trời
Mâm ngoài trời thường gồm hương, hoa tươi, đèn nến, trầu cau, rượu, trà nước, gạo và muối, mâm ngũ quả, bánh chưng hoặc bánh tét, xôi (xôi gấc đỏ cho đẹp), và gà trống luộc — thường là gà trống tơ, có nhà để ngậm một bông hồng đỏ ở mỏ. Kèm thêm vàng mã, mũ áo dâng các quan. Nhà nào muốn gọn nhẹ, cúng chay cũng được.
Bạn kê một cái bàn nhỏ ngoài sân, trước cửa, hoặc ban công nếu ở chung cư, quay ra ngoài, đầu gà thường để hướng ra phía cửa. Mâm trong nhà thì là cỗ mặn hoặc chay dâng lên bàn thờ gia tiên.
Mỗi năm có một vị Hành khiển coi sóc, luân phiên theo mười hai con giáp. Bạn nào muốn điền tên vị quan vào bài khấn ngoài trời thì tham khảo danh sách (Hành khiển – Hành binh chi thần – Phán quan) dưới đây:
- Tý: Chu Vương – Thiên Ôn – Lý Tào
- Sửu: Triệu Vương – Tam Thập Lục Phương – Khúc Tào
- Dần: Nguỵ Vương – Mộc Tinh – Tiêu Tào
- Mão: Trịnh Vương – Thạch Tinh – Liễu Tào
- Thìn: Sở Vương – Hoả Tinh – Biểu Tào
- Tỵ: Ngô Vương – Thiên Hao – Hứa Tào
- Ngọ: Tần Vương – Thiên Mao – Ngọc Tào
- Mùi: Tống Vương – Ngũ Đạo – Lâm Tào
- Thân: Tề Vương – Ngũ Miếu – Tống Tào
- Dậu: Lỗ Vương – Ngũ Nhạc – Cự Tào
- Tuất: Việt Vương – Thiên Bá – Thành Tào
- Hợi: Lưu Vương – Ngũ Ôn – Nguyễn Tào
Các sách chép tên có chỗ hơi khác nhau, nên bạn cứ chọn một bản rồi giữ cho nhất quán, không cần băn khoăn bản nào mới "đúng".
Bài văn khấn tham khảo (ngoài trời)
Bài này dùng cho mâm cúng ngoài trời lúc giao thừa. Bạn điền tên vị quan năm cũ và năm mới vào những chỗ để trống.
Nam mô A Di Đà Phật! (3 lần)
Con kính lạy chín phương Trời, mười phương chư Phật, chư Phật mười phương. Con kính lạy Đức Đương lai hạ sinh Di Lặc Tôn Phật. Con kính lạy Hoàng Thiên, Hậu Thổ, chư vị Tôn thần. Con kính lạy ngài Cựu niên đương cai [tên Hành khiển NĂM CŨ], [Hành binh chi thần năm cũ], [Phán quan năm cũ]. Con kính lạy ngài Tân niên đương cai [tên Hành khiển NĂM MỚI], [Hành binh chi thần năm mới], [Phán quan năm mới]. Con kính lạy ngài Bản cảnh Thành hoàng chư vị Đại Vương, ngài Bản xứ Thần linh Thổ địa, ngài Định phúc Táo quân, các ngài Địa chúa Long mạch tôn thần và tất cả các thần linh cai quản trong khu vực này.
Nay là phút giao thừa giữa năm [năm cũ] và năm [năm mới]. Tín chủ (chúng) con là: ……………… tuổi: ……… Ngụ tại: ……………………………………………
Phút thiêng liêng giao thừa vừa tới, năm cũ qua đi, đón mừng năm mới, tam dương khai thái, vạn tượng canh tân. Nay ngài Thái Tuế tôn thần trên vâng lệnh Thượng đế giám sát vạn dân, dưới bảo hộ sinh linh tảo trừ yêu nghiệt. Quan cũ về triều đế khuyết, lưu phúc lưu ân. Quan mới xuống thay, thể đức hiếu sinh, ban tài tiếp lộc. Nhân buổi tân xuân, tín chủ chúng con thành tâm sửa biện hương hoa phẩm vật, nghi lễ cung trần, dâng lên trước án, cúng dâng Phật Thánh, dâng hiến Tôn thần, đốt nén tâm hương, dốc lòng bái thỉnh.
Chúng con kính mời: ngài Cựu niên đương cai, ngài Tân niên đương cai Thái Tuế chí đức Tôn thần, ngài Bản cảnh Thành hoàng chư vị Đại Vương, ngài Bản xứ Thần linh Thổ địa, Phúc Đức Chính Thần, các ngài Ngũ phương, Ngũ thổ, Long mạch Tài thần, bản gia Táo quân và chư vị Thần linh cai quản ở trong xứ này. Cúi xin giáng lâm trước án thụ hưởng lễ vật.
Nguyện cho tín chủ: minh niên khang thái, trú dạ cát tường. Thời thời được chữ bình an, gia đạo hưng long thịnh vượng.
Giãi tấm lòng thành, cúi xin chứng giám.
Nam mô A Di Đà Phật! (3 lần, 3 lạy)
Bài văn khấn tham khảo (trong nhà)
Cúng ngoài trời xong, bạn vào nhà thắp hương lên bàn thờ gia tiên và đọc bài này.
Nam mô A Di Đà Phật! (3 lần)
Con kính lạy chín phương Trời, mười phương chư Phật, chư Phật mười phương. Con kính lạy Đức Đương lai hạ sinh Di Lặc Tôn Phật. Con kính lạy Hoàng Thiên, Hậu Thổ, chư vị Tôn thần. Con kính lạy Long Mạch, Táo quân, chư vị Tôn thần. Con kính lạy các cụ Tổ tiên nội ngoại chư vị Tiên linh.
Nay phút giao thừa giữa năm [năm cũ] và năm [năm mới]. Tín chủ (chúng) con là: ……………… tuổi: ……… Hiện cư ngụ tại: ………………………………
Phút giao thừa vừa tới, nay theo vận luật, tống cựu nghênh tân, giờ Tý đầu xuân, đón mừng Nguyên đán, chúng con thành tâm, tu biện hương hoa phẩm vật, nghi lễ cung trần, dâng lên trước án, cúng dâng Phật – Thánh, dâng hiến tôn Thần, tiến cúng Tổ tiên, đốt nén tâm hương, dốc lòng bái thỉnh.
Chúng con kính mời: ngài Bản cảnh Thành hoàng chư vị Đại Vương, ngài Bản xứ Thần linh Thổ địa, Hỷ thần, Phúc đức chính Thần, ngài Ngũ phương, Ngũ thổ, Long mạch Tài thần, các ngài bản gia Táo phủ Thần quân và chư vị Thần linh cai quản ở trong xứ này. Cúi xin giáng lâm trước án, thụ hưởng lễ vật.
Con lại kính mời các cụ tiên linh, Cao Tằng Tổ khảo, Cao Tằng Tổ tỷ, Bá thúc đệ huynh, Cô di tỷ muội, nội tộc, ngoại tộc, chư vị hương linh, cúi xin giáng phó linh sàng hâm hưởng lễ vật.
Tín chủ lại kính mời các vị vong linh tiền chủ, hậu chủ, y thảo thụ mộc ở trong đất này, nhân tiết giao thừa, giáng lâm trước án, chiêm ngưỡng tân xuân, thụ hưởng lễ vật.
Nguyện cho chúng con, tân niên khang thái, ngày đêm tốt lành, thời thời được chữ bình an, gia đạo hưng long, thịnh vượng.
Tâm thành cầu nguyện, lễ bạc tiến dâng, cúi xin chứng giám.
Nam mô A Di Đà Phật! (3 lần)
Ba ngày Tết — mùng 1, mùng 2, mùng 3
Sáng mùng 1 là lễ quan trọng nhất trong mấy ngày Tết: cúng gia tiên và thần linh, kính mời ông bà hưởng Tết, cầu một năm an lành. Mâm này nhiều nhà gọi là cúng Nguyên đán.
Qua mùng 2, mùng 3, con cháu vẫn dâng cơm cúng mỗi ngày, coi như ông bà còn ở chơi với mình cho tới khi làm lễ tiễn. Mỗi nhà mỗi nếp: có nhà cúng hai bữa sáng chiều, có nhà một bữa, có nhà mùng 1 cúng chay rồi mấy ngày sau cúng mặn. Điểm chung là dâng cúng trước, cả nhà thụ lộc sau.
Trong ba ngày Tết, nhiều nhà giữ hương khói cho đều, đèn nhang không để tắt, coi như giữ hơi ấm và sự hiện diện của ông bà; có nhà dùng hương vòng để cháy liên tục. Cũng có những điều kiêng quen thuộc như không quét nhà, đổ rác ngày mùng 1, tránh làm vỡ chén bát, tránh to tiếng. Đó là nếp nhà mỗi người giữ cho vui cửa vui nhà, chứ không phải hễ lỡ là xui.
Bài văn khấn tham khảo
Cúng gia tiên ngày mùng 1 (và cơm cúng các ngày Tết), nhiều nhà dùng lại chính bài khấn gia tiên trong nhà của đêm giao thừa ở trên, chỉ đổi câu nêu thời điểm. Thay vì "phút giao thừa... tống cựu nghênh tân", bạn nói lại cho hợp ngày, kiểu "Hôm nay là ngày mồng Một tháng Giêng, ngày đầu xuân năm mới...", còn phần kính lạy, kính mời gia tiên và lời cầu an khang thì giữ nguyên. Vậy là gọn, khỏi phải học thuộc thêm một bài dài.
Hoá vàng, đưa ông bà — thường từ mùng 3 đến mùng 7
Hết mấy ngày Tết, nhà mình làm lễ tiễn ông bà tổ tiên trở về, cũng là dịp tạ ơn thần linh và gia tiên đã về chứng giám. Trong Nam quen gọi là "đưa ông bà", nơi khác gọi là lễ tạ năm mới hay hoá vàng vì có đốt vàng mã tiễn các cụ.
Ngày làm lễ thì tuỳ nhà. Miền Nam phổ biến mùng 3 đưa ông bà, nhiều nhà để tới mùng 4, có nhà giữ tới mùng 7 mới hạ nêu. Bạn chọn ngày giờ thuận tiện cho nhà mình là được.
Sắm lễ và cách hoá vàng
Mâm hoá vàng thường tươm tất như mâm Tết, mặn hay chay tuỳ nhà, kèm hương hoa, trầu cau, rượu nước, và vàng mã, quần áo giấy để hoá tiễn gia tiên.
Cách làm quen thuộc: thắp hương khấn, đợi hương gần tàn thì mang vàng mã ra chỗ sạch, an toàn để hoá, nhiều nhà đốt phần của gia thần trước, gia tiên sau. Có nơi còn có tục đặt thêm cây mía bên cạnh, coi như cây gậy để ông bà chống đường và gánh lộc về.
Có một điều nên nói thẳng cho rõ: việc đốt vàng mã vốn là tập tục dân gian, không nằm trong giáo lý nhà Phật. Vậy nên nhà mình nghĩ cứ đốt vừa phải, cẩn thận lửa nóng và giữ sạch môi trường là đủ tấm lòng, không cần đốt thật nhiều mới gọi là chu đáo.
Bài văn khấn tham khảo
Bài này dùng khi làm lễ hoá vàng tiễn ông bà sau Tết.
Nam mô A Di Đà Phật! (3 lần)
Con kính lạy chín phương Trời, mười phương chư Phật, chư Phật mười phương. Con kính lạy Hoàng Thiên, Hậu Thổ, Long Mạch, Táo quân, chư vị Tôn thần. Con kính lạy ngài Đương niên Hành khiển, ngài Bản cảnh Thành hoàng, các ngài Thổ địa, Táo quân, Long mạch Tôn thần. Con kính lạy các cụ Tổ khảo, Tổ tỷ, nội ngoại tiên linh.
Hôm nay là ngày mồng … tháng Giêng năm … Tín chủ (chúng) con là: …………………… Ngụ tại: ……………………………………
Chúng con thành tâm sửa biện hương hoa phẩm vật, phù tửu lễ nghi, cung bày trước án. Kính cẩn thưa trình: Tiệc xuân đã mãn, Nguyên đán đã qua, nay xin thiêu hóa kim ngân, lễ tạ Tôn thần, rước tiễn âm linh trở về âm cảnh.
Kính xin lưu phúc lưu ân, phù hộ độ trì, dương cơ âm trạch, mọi chỗ tốt lành. Con cháu được chữ bình an, gia đạo hưng long thịnh vượng.
Lòng thành kính cẩn, lễ bạc tiến dâng, lượng cả xét soi, cúi xin chứng giám.
Nam mô A Di Đà Phật! (3 lần)
Mâm ngũ quả và mâm cỗ ba miền
Mâm ngũ quả với mâm cỗ là chỗ thấy rõ nhất cái nếp riêng của mỗi vùng. Nơi nào bày theo cây trái sẵn có và lối chơi chữ của ông bà nơi đó, không nơi nào đúng hơn nơi nào — cốt ở tấm lòng tươm tất, ấm cúng.
Mâm ngũ quả
Ở phía Nam, mâm quả thường gom đủ bộ mãng cầu – sung – dừa – đu đủ – xoài, đọc chệch thành câu "cầu sung vừa đủ xài", mong một năm no đủ, dư dả. Hai bên mâm hay đặt thêm cặp dưa hấu ruột đỏ vỏ xanh, có nhà còn dán chữ đỏ Phúc – Lộc lên vỏ cho rực rỡ. Chữ "ngũ" ở đây hiểu thoáng, không câu nệ phải đúng năm thứ quả; ai thích thì thêm thơm (nhiều mắt, ý đa lộc) hay thanh long cho mâm đầy đặn. Cũng vì lối chơi chữ này mà nhiều nhà phía Nam tránh đặt chuối (nghe ra "chúi nhủi"), cam quýt ("quýt làm cam chịu") hay sầu riêng (vướng chữ "sầu") — đây là quan niệm truyền miệng cho vui, không phải lệ cứng, nên cũng có nhà vẫn bày thoải mái. Khi xếp, quả to nặng như dừa, đu đủ làm bệ, quả nhỏ chín đặt lên trên thành một tháp cao.
Ngoài Bắc, nhiều nhà lấy nải chuối xanh làm bệ, vòng tay ôm đỡ cả mâm như con cháu quây quần; chính giữa đặt quả bưởi hoặc phật thủ vàng. Quanh đó điểm thêm cam, quýt, hồng, quất, ớt đỏ… cho đủ ngũ sắc ứng với ngũ hành, lúc đếm quả thường chuộng số lẻ. Cùng là nải chuối, ngoài Bắc lại quý ở cái dáng ôm tròn đủ đầy — mỗi nơi một nếp như vậy.
Dải miền Trung đất đai khô khốc, mùa Tết quen lệ "có chi cúng nấy", mâm quả gọn nhẹ với thanh long, dưa hấu, mãng cầu, xoài, nho, chuối, cam quýt… miễn trái tươi, đẹp và thành tâm, ít kiêng khem hơn.
Mâm cỗ ngày Tết
Ở phía Nam, trời nóng nên mâm cỗ thiên về món để được lâu, khách ghé chơi cả ngày vẫn sẵn. Trung tâm là đòn bánh tét (nhân đậu mỡ, chuối, miền Tây có nơi gói bánh tét lá cẩm tím lịm), bên cạnh là nồi thịt kho hột vịt nước dừa ăn dần mấy ngày, rồi tô canh khổ qua nhồi thịt — gửi gắm cái mong cho khổ cực qua đi. Thêm đĩa củ kiệu – tôm khô, đĩa gỏi, chả giò, lạp xưởng, dưa giá là thành mâm tươm tất.
Ngoài Bắc, mâm cỗ chuộng đủ đầy, cân đối: bánh chưng vuông tượng cho Đất, gà luộc ngậm bông hồng đỏ, đĩa giò lụa, đĩa nem rán, bát canh măng móng giò, đĩa xôi gấc đỏ au, cùng bát dưa hành ăn kèm cho đỡ ngấy.
Dải miền Trung có cả bánh chưng lẫn bánh tét, mâm bày nhiều món nhỏ thật khéo để ăn dè suốt mấy ngày: thịt heo ngâm nước mắm, tré, dưa món, các món cuốn (ram, nem); xứ Huế còn thêm bánh in, bánh thuẫn cho ngọt miệng đầu năm.
Bày biện thế nào thì mâm quả, mâm cỗ ngày Tết cũng là cách con cháu dọn lòng, sửa soạn đón năm mới cho tươm tất.
Tết là dịp nhiều nhà sửa sang lại bàn thờ cho tươm tất, thay bộ đồ thờ, cái mâm bồng, lọ hoa hay bộ kỷ chén đã cũ. Sắm sửa cho chỉn chu, đúng nếp nhà là vui rồi.
Kể ra thì cả mùa Tết có nhiều mốc, nhiều mâm, nhiều bài khấn. Nhưng bạn đừng thấy vậy mà lo. Làm tới đâu chắc tới đó, thiếu sót chút đỉnh cũng không sao — vì rốt cuộc, cái ông bà mong nhất vẫn là con cháu nhớ về, quây quần và giữ tấm lòng thành.
Written by Đồ Thờ Quang Vinh