Mới lập bàn thờ, lên mạng tra "bàn thờ gia tiên mấy bát hương", đọc ba bài là rối. Bài nói ba bát mới đủ. Bài nói bát giữa phải lớn hơn hai bát bên. Bài khác vẽ sơ đồ khác hẳn.
Quay qua nhìn bàn thờ ở nhà, hoặc bàn thờ ông bà để lại, thấy có đúng một bát.
Vậy là có thờ thiếu không?
Không thiếu. Một bát hay ba bát là do mỗi miền quen một kiểu, không phải chuyện ai đúng ai sai. Chúng tôi bán đồ thờ, năm nào cũng có người ghé hỏi câu này, nên viết ra đây cho gọn.
Một bát hay ba bát: mỗi miền một kiểu
Báo Giác Ngộ của Giáo hội Phật giáo Việt Nam từng trả lời bạn đọc đúng câu này. Câu trả lời nói thẳng là mỗi vùng một khác:
"Một số vùng ở miền Bắc, bàn thờ gia tiên thường có 3 bát hương. (…) Một số vùng ở miền Trung, Nam thì bàn thờ gia tiên thường chỉ có 1 bát hương."
Để ý hai chữ "một số vùng" và "thường". Không có câu nào nói bên nào mới đúng.
Phần lớn bài trên mạng bỏ qua chỗ này. Nhiều bài viết theo kiểu ngoài Bắc rồi coi luôn đó là chuẩn chung, nên người trong Nam đọc xong hay tưởng bàn thờ ở nhà còn thiếu.
Ba bát ngoài Bắc là ba bát nào
Nếu bày ba bát thì mỗi bát có phần riêng. Vẫn là câu trả lời của báo Giác Ngộ:
"1 bát thờ gia tiên, 1 bát thờ thần linh (thổ công, thần tài… ở ngôi giữa), 1 bát thờ bà tổ cô (người đại diện giữa thần linh và gia tiên của mỗi gia đình)."
Bát thần linh nằm ở giữa. Đó là lý do bát giữa thường to hơn hai bát hai bên — chỗ này hay bị chép nhầm thành "bát giữa là bát ông bà".
Bà tổ cô, nhiều nơi gọi bà cô ông mãnh, là người mất trẻ trong họ. Dân gian tin người này gần gũi, hay đỡ đần con cháu.
Trong Nam thường một bát
Một bát dùng chung cho cả nhà. Thần linh, ông bà, người mới mất đều chung nén nhang đó.
Chuyện này gắn với hồi cha ông đi khai hoang trong Nam: nhà cửa, đồ đạc, cúng kiếng đều gọn hơn ngoài Bắc. Cũng giống như trong Nam bày mâm ngũ quả kiêng chuối, chưng hoa mai chứ không chưng đào, chuộng tủ thờ gỗ lớn thay cho sập gụ tủ chè.
Cũng có nhà trong Nam thờ ba bát. Thường là nhà gốc Bắc vô Nam rồi giữ kiểu cũ, hoặc nhà muốn tách riêng phần thần linh với phần ông bà. Cũng bình thường.
Hai bát cũng có nhà làm: một bát cho ông bà, một bát cho người vừa mất. Đây đúng là trường hợp bạn đọc hỏi trong bài của Giác Ngộ, và câu trả lời không hề bảo phải sửa.
Còn một kiểu "ba bát" nữa, dễ nhầm lắm
Chỗ này ít ai để ý. Nghe ai nói "bàn thờ ba bát hương" thì nên hỏi lại: ba bát nào? Vì có tới hai kiểu chia khác hẳn nhau.
- Kiểu dân gian ngoài Bắc: thần linh – ông bà – bà tổ cô. Ba bát nằm trên cùng một bàn thờ gia tiên.
- Kiểu của nhà chùa: một bát cho Phật và Bồ Tát, một bát cho các vị thần hộ trì, một bát cho ông bà tổ tiên. Kiểu này dành cho nhà có thờ Phật, không phải bàn thờ ông bà.
Cùng ra con số ba nhưng ruột khác nhau hoàn toàn. Nhà chỉ thờ ông bà mà lấy nhầm sơ đồ của nhà thờ Phật về áp là lệch ngay từ đầu, và ngược lại.
Nhà thờ Phật chung phòng thì để sao
Dễ nhớ: Phật ở trên, ông bà ở dưới.
Bàn Phật hoặc Quan Âm để cao hơn, cúng đồ chay — hoa, trái cây, nước, xôi chè. Bàn ông bà để thấp hơn, ngày giỗ cúng mặn vẫn bình thường.
Nhà rộng thì tách hẳn hai bàn. Nhà phố chật thì làm hai tầng trên cùng một vách, miễn trên dưới đúng thứ tự.
Cái cần tránh là để đồ mặn lên bàn Phật.
Có cần mời thầy bốc bát hương không?
Câu này hay đi kèm nhất, và câu trả lời làm nhiều người nhẹ cả người: không bắt buộc.
Cũng báo Giác Ngộ trả lời: tự làm được, miễn giữ lòng thành và bát hương sạch sẽ. Nhà nào quen mời thầy cho yên tâm thì cứ mời, đó là chuyện riêng mỗi nhà. Còn không mời thì bàn thờ vẫn là bàn thờ.
Thay tro, lau bát hương cũng vậy. Rửa tay sạch, thưa với ông bà một câu trước khi làm, làm cho gọn gàng là được.
Trong bát hương đựng gì
Chỗ này Nam với Bắc cũng quen khác nhau, và hay làm người ta lo.
Trong Nam phần lớn chỉ dùng tro (tro rơm nếp đốt sạch) hoặc cát trắng đãi kỹ, phơi khô. Vậy thôi. Cát dễ kiếm, sạch, cắm nhang đứng vững, không lo mối mọt.
Ngoài Bắc thì nhiều nhà bỏ thêm bộ thất bảo — bảy món quý tượng trưng như vàng, bạc, xà cừ, san hô, ngọc, hổ phách, mã não — kèm tờ giấy ghi hiệu để dưới đáy bát. Đây là phần nghi lễ, nghiêng về kiểu ngoài Bắc.
Nói cho rõ để khỏi băn khoăn: thất bảo không bắt buộc. Bát hương chỉ có cát trắng vẫn là bát hương đủ. Ai muốn làm kỹ thì làm, không có cũng không sao.
Đang thờ khác thì có phải sửa không
Không cần sửa gì đâu. Bàn thờ đang yên thì cứ để yên. Quan trọng hơn con số là giữ đúng cách trong nhà vẫn làm lâu nay. Ông bà để lại một bát thì cứ một bát, đừng đọc một bài trên mạng rồi về xáo tung bàn thờ.
Chuyện đếm bát chỉ thật sự cần tính ở hai lúc: lúc lập bàn thờ mới (ra riêng, dọn nhà mới), và lúc trong nhà vừa có người mất, phải tính thêm bát cho người mới mất hay gộp chung.
Hai lúc đó, hỏi người lớn trong nhà trước khi hỏi Google.
Quan trọng là sạch sẽ và đều đặn
Một bát, hai bát hay ba bát thì bát hương cũng là chỗ cắm nhang. Cái làm nên bàn thờ là nhang khói đều đặn, ly nước thay mới, bình hoa còn tươi, mặt bàn lau sạch.
Còn số bát thì tùy nhà.
---
Nguồn tham khảo
- "Có cần nhờ thầy bốc bát hương?" — Tổ Tư vấn, Giác Ngộ Online (báo của Giáo hội Phật giáo Việt Nam)
- "Ý nghĩa của 3 bát hương trên bàn thờ" — Phatgiao.org.vn, Cổng thông tin Phật giáo thuộc Giáo hội Phật giáo Việt Nam
Bài viết bởi Nhà Quang Vinh