Sáng mùng 1, mẹ mình hay dậy sớm hơn ngày thường, thay ly nước mới trên bàn thờ, cắm lại bình hoa rồi mới ra mở cửa hàng. Không mâm cao cỗ đầy gì, chỉ một đĩa trái cây với nén nhang.
Nhà mình làm nghề đồ thờ, gặp nhiều bạn trẻ mới ra riêng, mới dọn về nhà mới, hay lúng túng không biết rằm mùng 1 với ngày giỗ thì bày biện, khấn vái ra sao. Bài này mình kể lại như trong nhà vẫn làm, để bạn tham khảo cho đỡ bỡ ngỡ.
Rằm và mùng 1 — nhịp thờ cúng gần gũi nhất
Sóc, Vọng là gì
Mùng 1 theo truyền thống gọi là ngày Sóc (đầu tháng, đầu con trăng), còn rằm 15 âm lịch là ngày Vọng (lúc trăng tròn). Hai mốc này quen gọi chung là Sóc – Vọng.
Đây là dịp con cháu thắp nén nhang trình diện, tỏ lòng thành kính với thần linh trông coi nhà cửa và với ông bà gia tiên, mong một tháng bình an, trong nhà hoà thuận.
So với giỗ hay Tết thì rằm mùng 1 nhẹ nhàng hơn nhiều, cốt ở sự đều đặn và lòng thành. Nhiều nhà còn nhân hai ngày này đi lễ chùa, ăn chay cho thanh tịnh.
Cúng vào lúc nào
- Theo truyền thống là mùng 1 và ngày rằm (15) âm lịch hằng tháng.
- Thắp hương buổi sáng là phổ biến. Có nhà quen cúng từ chiều hoặc tối hôm trước — tối 30 (hoặc 29 với tháng thiếu) và tối 14 — gọi là cúng "tiên" trước. Cái này tuỳ nếp mỗi nhà, không phải lệ bắt buộc.
- Giờ giấc thì thường vào buổi sáng hoặc chiều tối, tuỳ nhà sắp xếp, không cần quá khắt khe.
Sắm lễ — "lễ bạc tâm thành"
Phổ biến và hợp với mọi bàn thờ nhất là một mâm lễ chay đơn giản:
- Hương (nhang), hoa tươi, trái cây, nước sạch hoặc trà, trầu cau.
- Tuỳ nhà có thể thêm bánh kẹo, xôi chè, oản, hoặc chút tiền vàng mã — phần vàng mã thì nhà có nhà không, không nhất thiết.
Nhiều nhà ngày thường chỉ cần một đĩa quả với ly nước là đủ, rằm lớn mới bày thêm. Mâm trái cây có nơi chuộng mãng cầu – dừa – đu đủ – xoài, đọc trại thành "cầu vừa đủ xài" cho vui và lành.
Có nhà làm thêm lễ mặn vào những rằm quan trọng: gà luộc, xôi, canh, chút rượu. Nếu làm thì đặt mâm mặn ở bàn thờ gia tiên.
Một điều đáng để ý cho nhà thờ Phật hoặc Quan Âm chung: bàn thờ Phật chỉ nên dâng đồ chay — hương, hoa, quả, nước hoặc trà — không rượu bia, không vàng mã. Bàn gia tiên thì chay mặn đều được, tuỳ nếp nhà.
Lau dọn và bày biện
Phần "việc nhà" cốt lõi của ngày rằm mùng 1 thật ra rất giản dị: thay nước, thay trà, thay hoa và lau bàn thờ cho sạch sẽ trước khi thắp hương. Cái này nhà nào cũng làm được, và làm đều là quý.
- Hoa cắm vào lọ, trái cây bày đĩa hoặc mâm bồng, nước hay trà rót số chén lẻ (3 hoặc 5) tuỳ bộ kỷ chén nhà bạn.
- Về bố cục, theo lệ chung thì bát hương đặt chính giữa, phía trước; đèn nến, lọ hoa và đĩa quả bày cân đối hai bên. Các cụ hay nói "Đông bình – Tây quả", nghĩa là một bên bình hoa, một bên đĩa quả — cứ giữ tinh thần cân đối, hoa một bên quả một bên là được, không cần băn khoăn quá chuyện trái phải.
- Lau dọn thì nhẹ nhàng, không xê dịch bát hương tuỳ tiện. Chân nhang để đầy quá thì tỉa bớt, còn lau dọn lớn (bao sái) nhiều nhà để dành dịp cuối năm. Đây là nếp giữ gìn cho gọn gàng, chứ không phải "động vào là phạm" gì đâu.
Số bát hương, có hay không đôi hạc, đỉnh đồng, hay số chén nước nhiều ít — những thứ này tuỳ nếp nhà và điều kiện, miễn bàn thờ ngay ngắn, sạch sẽ là quý.
Vài điều nhiều nhà để ý
- Nhiều nhà chuộng hoa tươi, tránh hoa đã héo, hay chọn cúc, huệ, sen, lay-ơn cho thanh nhã. Có nơi kiêng vài loại hoa nhất định, nhưng mỗi nơi mỗi khác, không cần gò theo một danh sách nào.
- Trái cây thì chọn quả tươi, không dập là được.
Cũng đừng đặt nặng chuyện cúng đúng rằm để "được lộc, tránh xui". Cái được thật sự là nếp nhà tươm tất, lòng mình nhẹ nhõm và cả nhà gần nhau hơn.
Ngày giỗ — bữa cơm tưởng nhớ
Ý nghĩa
Ngày giỗ là dịp tưởng nhớ người đã khuất theo đúng ngày mất, con cháu sum họp, dâng mâm cơm, ôn lại công ơn ông bà cha mẹ. Đây là lúc giữ đạo hiếu và để cả dòng họ gần nhau. Trọng tâm vẫn là lòng thành và sự đoàn tụ, không phải mâm to hay nhỏ.
Giỗ đầu, giỗ hết, giỗ thường khác nhau ra sao
- Giỗ đầu — Tiểu Tường: tròn 1 năm ngày mất. Lúc này gia đình còn trong tang, lễ cúng trang nghiêm, không khí buồn.
- Giỗ hết — Đại Tường: tròn 2 năm ngày mất, vẫn còn trong tang. Sau Đại Tường ít lâu, nhà thường làm lễ trừ phục (đàm tế) để đoạn tang, tức là bỏ tang.
- Giỗ thường — Cát Kỵ: từ năm thứ 3 trở đi, làm hằng năm. Lúc này đã hết tang, không khí ấm cúng, sum vầy hơn.
Theo lệ, nhiều dòng họ giữ giỗ trong nhà tới năm đời (ngũ đại), quá năm đời thì rước chung vào dịp giỗ Tổ, chạp họ. Cái này tuỳ từng họ.
Cáo giỗ hôm trước, chính kỵ đúng ngày
Một điều cần nhớ: cúng giỗ theo đúng ngày mất tính theo âm lịch (ngày kỵ, ngày huý nhật), chứ không theo ngày dương.
- Hôm trước (chiều hoặc tối): lễ Cáo Giỗ, còn gọi Tiên Thường. Thắp hương trình báo gia tiên rằng mai là ngày giỗ của cụ nào, mời hương linh về; nhiều nơi cũng cáo Thổ Công, Thổ Địa xin phép cho hương linh về hưởng giỗ. Nhà giản tiện thì bỏ qua bước này, chỉ cúng đúng ngày.
- Đúng ngày giỗ (Chính Kỵ): làm mâm cơm cúng, thắp hương khấn mời.
- Trước giỗ, con cháu thường lau dọn bàn thờ, thay hoa nước cho tươm tất.
Nhiều nhà bây giờ cũng gộp gọn cáo giỗ và chính kỵ làm một, cốt ở chỗ con cháu quây quần được đông đủ.
Mâm cúng và cách bày
Mâm giỗ thường là cỗ mặn, nhưng thành phần thì rất tuỳ vùng, tuỳ nhà: cơm, xôi, gà luộc, canh, món xào, rượu, trầu cau, hoa tươi, trái cây, hương đèn, có nhà thêm vàng mã. Có nhà bày món Nam Bộ như thịt kho, khổ qua hầm, cà ri, bánh trái theo nếp riêng. Không có "mâm chuẩn" chung cho mọi nơi đâu.
Cũng có nhà làm cỗ chay — theo đạo Phật hoặc theo nguyện của gia đình — và đó hoàn toàn là lựa chọn riêng, vẫn trọn vẹn.
Về cách bày:
- Mâm cơm đặt phía trước, thấp hơn bát hương, để trên bàn phụ cũng được, miễn không chồng lấn bát hương.
- Hoa, quả, đèn giữ cân đối hai bên như thường lệ; di ảnh người được giỗ đặt trang trọng.
- Đợi hương cháy hết tuần nhang rồi mới hạ lễ, hoá vàng nếu có, sau đó con cháu quây quần thụ lộc, dùng bữa cùng nhau.
Khấn mời ai về
Điểm riêng của ngày giỗ nằm ở lời khấn. Khi khấn, mình nêu rõ hôm nay đúng ngày giỗ của ai — quan hệ với gia chủ thế nào, là hiển khảo (cha), hiển tỷ (mẹ) hay cụ nào — rồi mời đích danh hương linh đó về, đồng thời mời tổ tiên nội ngoại, các vị tiền chủ hậu chủ cùng về hưởng. Ý là để người được giỗ hưởng cùng gia tiên, không lẻ loi một mình.
Nhiều nhà giữ nếp kính cẩn: không nếm trước món đã bày lên cúng, tránh dùng đồ sứt mẻ, giữ mâm cho tinh tươm. Còn giá trị thật của ngày giỗ vẫn là hiếu đạo, ký ức và đoàn tụ — chứ không phải mâm to để cầu phát tài.
Bài văn khấn tham khảo
Dưới đây là mấy bài khấn theo bản cổ truyền phổ biến, bạn đọc tham khảo cho quen. Chỗ có dấu "…" là phần để gia chủ tự điền tên, địa chỉ, ngày tháng. Đọc chậm, thành tâm là được, không cần thuộc lòng từng chữ.
Văn khấn thần linh (Thổ Công và các vị thần) — ngày mùng 1 và ngày rằm
Dùng khi thắp hương Thổ Công, các vị thần trông coi nhà cửa vào mùng 1 hoặc ngày rằm, thường khấn trước rồi mới tới gia tiên.
Nam mô A Di Đà Phật! (3 lần, 3 lạy)
Con lạy chín phương Trời, mười phương Chư Phật, Chư Phật mười phương.
Con kính lạy Hoàng thiên, Hậu Thổ chư vị Tôn thần.
Con kính lạy ngài Đông Thần Quân.
Con kính lạy ngài Bản gia Thổ Địa Long Mạch.
Con kính lạy các ngài Ngũ phương, Ngũ thổ, Phúc đức Tôn thần.
Con kính lạy ngài Tiền Hậu Địa chủ Tài thần.
Con kính lạy các Tôn thần cai quản trong khu vực này.
Tín chủ (chúng) con là: … Ngụ tại: …
Hôm nay là ngày … tháng … năm …, tín chủ con thành tâm sửa biện hương hoa lễ vật, kim ngân trà quả, đốt nén hương thơm dâng lên trước án. Chúng con thành tâm kính mời: Ngài Kim Niên đương cai Thái Tuế chí đức Tôn thần, ngài Bản cảnh Thành hoàng Chư vị Đại Vương, ngài Đông trù Tư mệnh Táo phủ Thần quân, ngài Bản gia Thổ Địa Long Mạch Tôn thần, các ngài Ngũ phương, Ngũ thổ, Phúc đức chính thần, các vị Tôn thần cai quản trong khu vực này.
Cúi xin các Ngài nghe thấu lời mời, thương xót tín chủ giáng lâm trước án, chứng giám lòng thành, thụ hưởng lễ vật, phù trì tín chủ chúng con toàn gia an lạc, công việc hanh thông. Người người được bình an, lộc tài tăng tiến, tâm đạo mở mang, sở cầu tất ứng, sở nguyện tòng tâm.
Chúng con lễ bạc tâm thành, trước án kính lễ, cúi xin được phù hộ độ trì.
Nam mô A Di Đà Phật! (3 lần, 3 lạy)
Văn khấn gia tiên — ngày mùng 1 và ngày rằm
Dùng tiếp sau bài thần linh, để mời ông bà tổ tiên về chứng giám lòng thành ngày mùng 1, ngày rằm.
Nam mô A Di Đà Phật! (3 lần, 3 lạy)
Con lạy chín phương Trời, mười phương Chư Phật, Chư Phật mười phương.
Con kính lạy Hoàng thiên Hậu Thổ chư vị Tôn thần.
Con kính lạy ngài Bản cảnh Thành Hoàng, ngài Bản xứ Thổ Địa, ngài Bản gia Táo Quân cùng chư vị Tôn thần.
Con kính lạy Tổ tiên, Hiển khảo, Hiển tỷ, chư vị Hương linh (nếu cha mẹ còn sống thì thay bằng Tổ khảo, Tổ tỷ).
Tín chủ (chúng) con là: … Ngụ tại: …
Hôm nay là ngày … tháng … năm …, gặp tiết … (mùng 1 / ngày rằm), tín chủ con nhờ ơn đức Trời Đất, chư vị Tôn thần, cù lao Tiên Tổ, thành tâm sắm lễ, hương, hoa, trà, quả, thắp nén tâm hương dâng lên trước án.
Chúng con kính mời: ngài Bản cảnh Thành hoàng Chư vị Đại Vương, ngài Bản xứ Thần linh Thổ Địa, ngài Bản gia Táo quân, Ngũ phương, Long Mạch, Tài thần. Cúi xin các ngài giáng lâm trước án, chứng giám lòng thành, thụ hưởng lễ vật.
Chúng con kính mời các cụ Tổ khảo, Tổ tỷ, chư vị Hương linh gia tiên nội ngoại họ …, cúi xin thương xót con cháu linh thiêng hiện về, chứng giám tâm thành, thụ hưởng lễ vật.
Tín chủ con lại kính mời các vị Tiền chủ, Hậu chủ ngụ tại nhà này, đồng lâm án tiền, đồng lai hâm hưởng, phù hộ cho gia đình chúng con luôn luôn mạnh khỏe, mọi sự bình an, vạn sự tốt lành, làm ăn phát tài, gia đình hòa thuận.
Chúng con lễ bạc tâm thành, trước án kính lễ, cúi xin được phù hộ độ trì.
Nam mô A Di Đà Phật! (3 lần, 3 lạy)
Văn khấn gia tiên ngày giỗ (lễ Cát Kỵ — giỗ thường)
Dùng cho giỗ thường, tức là từ năm thứ ba trở đi, khi đã đoạn tang.
Nam mô A Di Đà Phật! (3 lần, 3 lạy)
Con lạy chín phương Trời, mười phương Chư Phật, Chư Phật mười phương.
Con kính lạy Đức Hoàng Thiên Hậu Thổ chư vị Tôn thần.
Con kính lạy ngài Đông Trù Tư mệnh Táo phủ Thần Quân.
Con kính lạy các ngài Thần linh, Thổ Địa cai quản trong xứ này.
Con kính lạy chư gia tiên Cao Tằng Tổ Khảo, Cao Tằng Tổ Tỷ, Tổ tiên nội ngoại họ …
Tín chủ (chúng) con là: … Ngụ tại: …
Hôm nay là ngày … tháng … năm …, chính ngày giỗ của: … (nêu rõ quan hệ: Hiển khảo / Hiển tỷ / … và tên huý nếu có).
Năm qua tháng lại, vừa ngày húy lâm. Ơn võng cực xem bằng trời biển, nghĩa sinh thành không lúc nào quên. Càng nhớ công ơn gây cơ tạo nghiệp bao nhiêu, càng cảm thâm tình, không bề dãi tỏ. Nhân ngày chính giỗ, chúng con và toàn gia con cháu, nhất tâm sắm sửa lễ vật kính dâng, đốt nén tâm hương dãi tỏ tấc thành.
Thành khẩn kính mời: … (nêu rõ Hiển khảo / Hiển tỷ / … người được giỗ),
mất ngày … tháng … năm …, mộ phần táng tại …
Cúi xin linh thiêng giáng về linh sàng, chứng giám lòng thành, thụ hưởng lễ vật, độ cho con cháu bình an, gia cảnh hưng long thịnh vượng.
Tín chủ con lại xin kính mời các vị Tổ tiên nội ngoại, Tổ khảo, Tổ tỷ, Bá thúc, Huynh đệ, Cô di, Tỷ muội và toàn thể các Hương linh gia tiên đồng lai hâm hưởng.
Tín chủ con lại xin kính mời ngài Thổ Công, Táo Quân và chư vị Linh thần đồng lai giám cách, thượng hưởng.
Tín chủ con lại mời vong linh các vị Tiền chủ, Hậu chủ nhà này, đất này cùng tới hâm hưởng.
Chúng con lễ bạc tâm thành, cúi xin được phù hộ độ trì.
Nam mô A Di Đà Phật! (3 lần, 3 lạy)
Mấy dịp khác trong năm
Ngoài rằm mùng 1 và ngày giỗ, trong năm còn vài dịp con cháu hay nhớ tới ông bà. Mình kể ngắn gọn ở đây, sẽ có bài riêng nói kỹ hơn.
- Tiết Thanh Minh: rơi vào khoảng đầu tháng 4 dương lịch, mỗi năm xê dịch đôi chút nên bạn tra lịch năm đó cho chắc. Con cháu ra phần mộ dọn cỏ, sửa sang, thắp hương rồi về thắp hương gia tiên ở nhà. Cũng có nhà quen tảo mộ, chạp mộ gần Tết hơn là đúng tiết Thanh Minh.
- Tết Đoan Ngọ: mùng 5 tháng 5 âm lịch, thường vào đầu mùa hè. Dân gian gọi vui là "Tết giết sâu bọ": sáng sớm ăn cơm rượu nếp, trái cây mùa hè, có nhà cúng thêm bánh tro. Thành phần mâm cúng tuỳ vùng.
- Lễ nhập trạch — về nhà mới: là dịp trình báo thần linh, Thổ Công và rước bàn thờ gia tiên về nhà mới, xin phép an cư. Nghi thức chi tiết rất tuỳ nhà, mình sẽ kể riêng vì đây cũng là lúc nhiều gia đình lập bàn thờ mới.
Cốt ở lòng thành
Mỗi vùng, mỗi nhà một nếp, không nơi nào giống hệt nơi nào, và cũng chẳng có nếp nào "đúng hơn" nếp nào. Điều cốt lõi không nằm ở mâm cao cỗ đầy, mà ở sự đều đặn, ngay ngắn và lòng thành kính mình gửi vào nén nhang mỗi ngày rằm, mỗi ngày giỗ.
Bạn cứ bắt đầu từ những việc nhỏ và thật nhất: thay ly nước, cắm bình hoa tươi, lau bàn thờ cho sạch. Quen tay rồi, mọi thứ sẽ tự nhiên và ấm áp như nếp nhà mình vẫn giữ bấy lâu.
作者：Đồ Thờ Quang Vinh