Ghé một quán nước, tiệm tạp hoá hay cửa hàng nào, để ý một chút là thấy: có cái bàn thờ nhỏ kê sát nền, nép vào một góc gần cửa — chỗ ai bước vào cũng đi ngang qua. Sáng sớm, trước khi mở cửa bán, chủ nhà thắp một nén nhang, rót ly nước, đặt đĩa trái cây; có người để thêm điếu thuốc lá, ly cà phê đá còn nguyên.
Trên bàn là hai ông tượng quen mặt. Một ông bụng phệ, phanh áo, tay phe phẩy cái quạt, cười hể hả. Một ông dáng bệ vệ, ngồi nghiêm, tay cầm thỏi vàng. Quen đến mức ít ai dừng lại hỏi — hai ông là ai, vì sao lại ngồi chung một bàn, và vì sao lại ngồi sát đất, mặt quay thẳng ra cửa?
Nhà mình mấy đời làm nghề đồ thờ, gặp câu hỏi này hoài. Kể lại đây cho gọn, để ai mới bày bàn cũng hiểu mình đang thờ cái gì.
Thần Tài – Ông Địa, mỗi vị một việc
Nói nôm na, mỗi ông trông một phần việc.
- Thần Tài coi giữ tiền bạc, của cải, tài lộc của nhà buôn.
- Ông Địa (Thổ Địa) cai quản đất đai, trông coi nhà cửa, cửa hàng, đất cát nơi mình làm ăn.
Người xưa có câu "đất có Thổ Công, sông có Hà Bá" — mỗi mảnh đất có một vị thần cai quản, ở nhờ trên đất ai thì trình vị thần đất ấy. Ông Địa đi ra từ cái gốc rất cũ và rất gần gũi đó: thần của đất, của ruộng vườn, của chỗ mình cắm dùi sinh sống.
Để ý cái dáng tượng là đoán ra tính nết hai vị. Ông Địa bụng phệ, áo phanh, tay quạt, cười tươi — dân dã, no đủ, gắn với đất đai phồn thực. Thần Tài dáng quan, nghiêm trang, tay cầm thỏi vàng nén bạc — gắn với của cải. Nói cho dễ nhớ: một ông lo cái nền (đất cát, cửa nhà), một ông lo cái ngọn (đồng tiền ra vào).
Vì sao thờ chung một bàn
Đây là khúc nhiều người thắc mắc nhất, và cũng là khúc cần kể cho cẩn thận.
Theo các nhà nghiên cứu văn hoá Nam Bộ, hai vị vốn cùng một gốc: thần đất, cũng là thần giữ của. Nghe lạ, nhưng có lý của nó. Đất sinh ra hoa lợi, mùa màng, tiền nong cũng từ đất mà ra — nên thần đất tự nhiên cũng là thần của cải. Có sách lý giải tục thờ này từ chính "nguyên lý sinh sản của đất": đất nuôi sống thì đất cũng là nơi gửi gắm chuyện no ấm.
Về sau, khi buôn bán mỗi lúc một mở mang, giới làm ăn đông lên, người ta cần một vị chuyên trách riêng chuyện tiền bạc. Vậy là từ cái gốc thần đất, tách thêm một vai coi giữ tiền của — thành Thần Tài. Có nghiên cứu nói thẳng rằng tục thờ Thần Tài "ra đời và phổ biến rộng do sự phát triển của lực lượng doanh thương". Cùng một gốc, nên hai vị ngồi chung một bàn, thành một cặp không tách rời.
Còn chính xác từ lúc nào vị thần đất tách thêm vai giữ tiền? Thành thật là không ai chốt được. Ngay cả những cuốn sách kỹ lưỡng nhất cũng nhận "không có tư liệu xác thực việc thờ Thần Tài xuất hiện vào thời điểm nào". Vậy nên gặp ai kể rành rọt "từ năm đó, thế kỷ đó", mình cứ nghe mà dè chừng đôi chút. Cái mạch chuyện thì các nhà nghiên cứu đồng ý với nhau; còn cái mốc thời gian, cứ để ngỏ cho thật.
Một nếp thờ của người Hoa Sài Gòn – Chợ Lớn
Tục thờ Thần Tài – Thổ Địa bén rễ theo chân cộng đồng người Hoa vào đất Nam Bộ, đậm nhất ở những vùng đô thị buôn bán — mà tiêu biểu là Chợ Lớn, cái nôi thương mại của bà con người Hoa một thuở. Từ những dãy phố buôn ấy, nếp thờ lan ra, người Việt mình tiếp nhận, dùng riết thành nếp chung của cả vùng Sài Gòn – Chợ Lớn.
Bắc một cây cầu tên gọi cho dễ hình dung: Ông Địa của ta tương ứng với Phúc Đức Chính Thần, hay Thổ Địa Công bên cách gọi của người Hoa. Cùng một vị thần đất, mỗi nơi gọi một tên.
Cái hay của tục này nằm ở chỗ giao thoa rồi thành của chung. Nó đi vào từ nhà người Hoa làm ăn ở Chợ Lớn, rồi hoà vào nếp sống xóm giềng, lâu dần thành chuyện rất đỗi quen thuộc của người mình — bàn Thần Tài nơi góc quán cà phê, góc tiệm vàng, góc sạp chợ. Không còn là chuyện của riêng ai, mà là nếp của những người làm ăn chung một vùng đất.
Đặt bàn thờ ở đâu, ý nghĩa thế nào
Có ba điều gần như đâu cũng làm giống nhau, và mỗi điều đều có lý của nó.
- Đặt sát đất. Bàn kê thấp, sát nền — khác hẳn bàn thờ Phật hay gia tiên đặt trên cao. Vì đây là thần cai quản đất, ngự sát mặt đất mới đúng phận vị. Người mới hay nghĩ thấp là kém trọng; không phải vậy — thấp là đúng chỗ của thần đất.
- Dựa lưng vào tường vững. Có chỗ tựa vững chãi, ngay ngắn, gợi sự ổn định cho việc làm ăn. Tránh đặt nơi trống lưng, ngay lối đi, hay sau lưng là cửa, là khoảng hở.
- Quay mặt ra cửa chính. Hai vị trông coi cửa nẻo, đất cát, nên nhìn ra cửa để canh giữ nhà quán và nghênh tiếp khách khứa, việc làm ăn ra vào. Bàn thường nép một bên cửa, mặt hướng ra luồng người qua lại.
Trên bàn, bát hương đặt giữa, phía trước; hai tượng ngồi trong, hai bên; thêm kỷ chén nước, đĩa trái cây, lọ hoa. Nhiều nhà còn có thêm Ông Cóc đặt một bên, hoặc khám thờ, liễn chữ nền đỏ phía sau — cái này tuỳ nhà, không bắt buộc. Quan trọng nhất là phần ai cũng đồng ý: giữ sạch sẽ, sáng đèn, thay nước thay hoa đều đặn.
Về chuyện ai bên trái, ai bên phải: theo lệ thường, Thần Tài bên trái, Ông Địa bên phải (nhìn từ ngoài cửa vào). Tuy vậy nhiều nhà, nhiều vùng bày khác, không nên cứng nhắc. Cách chắc ăn nhất để tự nhận ra: ông cười tươi, bụng phệ, cầm quạt là Ông Địa; ông dáng quan, cầm thỏi vàng là Thần Tài — bày kiểu nào cũng phân biệt được.
Còn ngày vía Thần Tài mùng 10 tháng Giêng cúng những gì, bày lễ ra sao — tam sên, cá lóc nướng, bài khấn — thì xin để dành riêng một bài kẻo dài quá: Cúng đầu năm: vía Thần Tài mùng 10 và rằm tháng Giêng.
Thờ Thần Tài, thật ra là thờ cái gì
Nói cho ngay, thờ Thần Tài – Ông Địa cốt lõi là tín ngưỡng cầu an, cầu may của người buôn bán — một cách gửi gắm mong mỏi làm ăn cho thuận, và biết ơn mảnh đất, mái nhà đang nuôi sống mình.
Cái nén nhang mỗi sáng không phải phép màu. Nó là nề nếp. Người làm ăn tử tế thì chăm nom đều đặn, trước sau như một; lau bàn cho sạch, thay nước cho trong, thắp nhang cho đủ. Sự chỉn chu với cái bàn thờ nhỏ ấy phản chiếu sự chỉn chu trong cách mình làm ăn, ăn ở với người.
Lộc — nếu có — nằm ở cách mình làm ăn và ăn ở với người, chứ không nằm trên mâm cúng. Bàn thờ chỉ nhắc mình giữ cái nếp ấy mỗi ngày.
Một bàn thờ tươm tất, ngay ngắn, trang nghiêm — bấy nhiêu đã đủ làm người ta an lòng mà mở cửa bán buôn. Không cần thêm thắt gì cho to tát.
Người viết sinh ra trong một gia đình gốc Hoa ở vùng Sài Gòn – Chợ Lớn, mấy đời làm nghề đồ thờ. Những gì kể trên một phần là sách vở, một phần là chuyện nghe và làm trong nhà — và như mọi chuyện thờ cúng, mỗi nhà mỗi vùng có thể mỗi khác.
Tài liệu tham khảo
- Huỳnh Ngọc Trảng, Thần Đất – Ông Địa & Thần Tài — Giới thiệu sách (Netabooks) · Bài giới thiệu trên VnExpress
- Nguyễn Ngọc Thơ, "Thần Tài và sự thay tên đổi họ tín ngưỡng" — Khoa Văn học, ĐH KHXH&NV TP.HCM
- "Một góc nhìn về tục thờ Ông Địa – Thần Tài" — Báo Dân Việt / Thế giới Tiếp thị
Bài viết bởi Đồ Thờ Quang Vinh
